DIETA CUKRZYCOWA

Dieta cukrzycowa, a właściwie dieta przeciwcukrzycowa, to jeden z najważniejszych elementów profilaktyki i leczenia cukrzycy. Odpowiednio zbilansowana dieta reguluje poziom cukru we krwi, może wpłynąć na cofnięcie się objawów przedcukrzycowych oraz wspomaga leczenie cukrzycy. Przy właściwie skomponowanej diecie przeciwcukrzycowej nie jest potrzebna suplementacja witaminami ani składnikami mineralnymi. Dieta taka powinna być zbilansowana zgodnie z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego.

TYPY CUKRZYCY

Według definicji WHO, cukrzyca jest chorobą metaboliczną charakteryzującą się hiperglikemią, czyli wzrostem ponad normę poziomu cukru we krwi, wynikającym z defektu wydzielania i/lub działania insuliny. Przewlekła hiperglikemia w cukrzycy prowadzi do uszkodzeń, zaburzeń czynności i niewydolności różnych narządów, szczególnie oczu, nerek, układu nerwowego, serca i naczyń krwionośnych. Obliczono, że cukrzyca skraca czas życia chorego średnio o 6-10 lat.

CUKRZYCA TYPU I

Jest następstwem niszczenia komórek β trzustki, która w efekcie nie produkuje insuliny. Cukrzycę typu 1 diagnozuje się głównie u dzieci i osób młodych poniżej 30 r.ż. Przyczyny tej choroby nie są jednoznacznie ustalone. Podstawowym sposobem leczenia jest podawanie insuliny. Głównym wyzwaniem dietetycznym przy tym typie cukrzycy jest obliczanie ilości węglowodanów w posiłkach (WW – wymienniki węglowodanowe) i odpowiednie dawkowanie insuliny w korelacji z poziomem cukru we krwi pacjenta. Cukrzyca typu 1 stanowi ok. 10% wszystkich przypadków tej choroby.

CUKRZYCA TYPU II

Jest spowodowana defektem wydzielania insuliny o podłożu genetycznym i/lub opornością na działanie insuliny, której przyczyną są czynniki genetyczne lub otyłość. Insulinooporność spowodowana przez otyłość, a więc niewłaściwą dietę i tryb życia, najczęściej o wiele lat wyprzedza wystąpienie jawnej cukrzycy, ponieważ stężenie glukozy we krwi rośnie stopniowo, nie dając we wczesnym okresie żadnych objawów. W ten sposób rozwija się cukrzyca, a sprzyja temu nieprawidłowa dieta. Ta postać cukrzycy, najczęściej spowodowana niewłaściwą dietą i stylem życia stanowi zdecydowaną większość, bo aż 85% wszystkich przypadków choroby.

CUKRZYCA CIĄŻOWA

Ten typ może być zarówno cukrzycą typu 1, jak i 2. Zaburzenia metabolizmu węglowodanów rozwijają się w czasie ciąży lub właśnie wtedy rozpoznawane są po raz pierwszy. Przestrzeganie odpowiedniej diety w czasie ciąży oraz po ciąży ma szczególne znaczenie.

INNE TYPY CUKRZYCY

Inne typy cukrzycy stanowią niewielką, kilkuprocentową grupę, do której zalicza się cukrzyce charakteryzujące się defektami genetycznymi komórki β, np. cukrzyca MODY (ang. Maturity Onset Diabetes of Young), bardzo długo zaliczana do cukrzycy typu 2, występująca u ludzi młodych, czy też insulinozależna cukrzyca LADA (ang. Latent Autoimmune Diabetes in Adults), zbliżona do postaci typu 1, ujawniająca się przede wszystkim u ludzi szczupłych w wieku między 25 a 55 rokiem życia (stąd jej nazwa: ukryta autoimmunologiczna cukrzyca dorosłych). Do grupy „innych cukrzyc” zalicza się również cukrzyce spowodowane defektami genetycznymi wpływającymi na działanie insuliny, chorobami wewnątrzwydzielniczymi trzustki, zaburzeniami endokrynologicznymi, lekami, substancjami chemicznymi, a także zakażeniami.

Ze względu na rosnącą na całym świecie zapadalność na cukrzycę, stała się ona ogólnoświatowym problemem medyczno-społecznym dotyczącym już ponad 8% dorosłej populacji świata. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) liczba chorych na cukrzycę wynosiła w 2016 roku 422 mln. Przewiduje się, że do roku 2040 liczba ta wzrośnie do ponad 640 mln. Liczbę chorych na cukrzycę w Polsce szacuje się nawet na 3,5 mln osób, z czego około jedna trzecia nie jest świadoma swojej choroby. Prognozuje się, iż w ciągu najbliższych 15-20 lat nastąpi podwojenie liczby chorych w naszym kraju. Podstawowym czynnikiem ryzyka zachorowania na najczęściej występującą cukrzycę typu 2 jest otyłość – występuje ona u ponad 90% chorych. Dieta ma tu więc podstawowe znaczenie. Jednocześnie osoby z cukrzycą na odpowiedniej diecie, mające prawidłową wagę, żyją średnio 8 lat dłużej niż chorzy, którzy pozostają otyli.

OBJAWY CUKRZYCY

Objawy wskazujące na możliwość rozwoju cukrzycy to: wzmożone pragnienie, wielomocz (oddawanie moczu w ilości przekraczającej 3 l na dobę), osłabienie, pojawianie się zmian ropnych na skórze oraz stany zapalne narządów moczowo-płciowych.

Zgodnie ze standardami Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego cukrzycę stwierdza się, gdy:

  • glikemia (stężenie glukozy we krwi), tzw. przygodna, czyli oznaczona we krwi pacjenta o dowolnej godzinie, jest równa lub wyższa niż 200 mg/dl, przy równoczesnej obecności typowych objawów cukrzycy,
  • glikemia na czczo przekracza 126 mg/dl,
  • glikemia zbadana w 120 minucie doustnego testu obciążenia glukozą jest równa lub przekracza wartość 126 mg/dl.

STAN PRZEDCUKRZYCOWY

W celu objęcia profilaktyką pacjentów zagrożonych chorobami naczyniowo-sercowymi z powodu podwyższonego poziomu glukozy we krwi, a niespełniających kryteriów dla rozpoznania cukrzycy, wprowadzono pojęcie stanu przedcukrzycowego.

Stan ten to nieprawidłowa glikemia na czczo, w granicach 100-126 mg/dl, oraz nieprawidłowa tolerancja glukozy, rozpoznawana, jeżeli 2 godziny po doustnym obciążeniu glukozą wartość glikemii wynosi 140-199 mg/dl.

Rozpoznanie stanu przedcukrzycowego jest sygnałem ostrzegawczym, oznaczającym konieczność wprowadzenia działań profilaktycznych. Warto zastanowić się nad swoim dotychczasowym trybem życia i sposobami na jego zmianę, w tym modyfikacją nawyków żywieniowych w celu uregulowania gospodarki węglowodanowej, tłuszczowej i ciśnienia krwi oraz osiągnięcia prawidłowej wagi. Należy zdawać sobie sprawę, że nawet lekko podwyższony poziom glukozy we krwi nasila postęp miażdżycy i sprzyja rozwojowi chorób na jej podłożu. Wśród powikłań cukrzycy najistotniejsze są powikłania sercowo-naczyniowe: choroba niedokrwienna serca, choroby naczyniowe mózgu i miażdżyca tętnic kończyn dolnych. Rozpoznanie stanu przedcukrzycowego to szansa, aby uniknąć cukrzycy. Zmiana stylu życia powinna polegać na wprowadzeniu zbilansowanej diety i zwiększeniu aktywności fizycznej. Efektem będzie prawidłowa waga, odpowiedni poziom cukru we krwi i perspektywa zdrowia na długie lata.

DIETA I TRYB ŻYCIA

dieta odchudzająca

@ monticellllo – Adobe Stock

Osoby ze stanami przedcukrzycowymi i chorzy na cukrzycę typu 2 w początkowym etapie choroby nie wymagają leczenia farmakologicznego. Niezbędne jest natomiast przestrzeganie zdrowej, prawidłowo zbilansowanej diety przeciwcukrzycowej – polecana jest dieta śródziemnomorska, której prozdrowotne działanie zostało udowodnione w wielu różnych badaniach. Dieta śródziemnomorska chroni serce i jest wzorcową dietą przeciwmiażdżycową, która obniża ryzyko rozwoju choroby niedokrwiennej serca i reguluje arytmię tego narządu. Obniża też ciśnienie krwi, poprawia profil lipidowy i glikemię dzięki wykorzystywaniu produktów o niskim indeksie glikemicznym, zmniejszając oporność na insulinę. Dlatego też dieta śródziemnomorska jest zalecana przez lekarzy pacjentom z cukrzycą typu 2 oraz w stanach przedcukrzycowych. Warto więc rozważyć wzorowaną na diecie śródziemnomorskiej, starannie zbilansowaną dietę LightBox Optimum lub jej niskokaloryczną wersję LightBox Slim Optimum.

Dopiero w przypadku niewystarczających efektów diety i przestrzegania zdrowego trybu życia wprowadza się równolegle leczenie doustnymi lekami hipoglikemizującymi, a na dalszym etapie rozwoju choroby – insulinoterapię oraz ścisłą kontrolę rodzaju i ilości zjadanych produktów i potraw w oparciu o system wymienników dietetycznych, czyli restrykcyjną dietę cukrzycową. Jednak dla większości chorych na cukrzycę typu 2 wystarczające jest stosowanie diety 1500 lub 1800 kcal, aby skutecznie schudnąć i ograniczyć dolegliwości związane z chorobą.

Na podstawie szeroko zakrojonych badań epidemiologicznych wykazano też, że u chorych na cukrzycę bez objawów choroby niedokrwiennej serca ryzyko zawału jest takie samo jak u osób, które przebyły już zawał serca, a nie chorowały na cukrzycę. Jednocześnie ryzyko zawału w obu tych grupach jest 3-4 krotnie wyższe niż w całej populacji. Uznano więc, że cukrzyca typu 2 w zakresie ryzyka jest epidemiologicznym równoważnikiem choroby niedokrwiennej serca i tak powinna być traktowana w programie prewencji i leczenia, między innymi poprzez zalecenie stosowania diety niskocholesterolowej, w tym wzorowanej na diecie śródziemnomorskiej.

Dieta przeciwcukrzycowa wcale nie musi być restrykcyjna, monotonna i niesmaczna. To po prostu zdrowy sposób odżywiania się, zalecany każdemu, komu zależy na dobrej kondycji fizycznej i umysłowej oraz zgrabnej sylwetce. Aby się o tym przekonać, wystarczy zapoznać się z menu diety LightBox Optimum.

Dieta przeciwcukrzycowa powinna zachowywać właściwe proporcje węglowodanów, tłuszczów i białka. Z węglowodanów powinno pochodzić 45-60% dziennej energii, z tłuszczów – 30-35%, a z białka – 15-20%. U chorych na cukrzycę typu 2 z nadmierną masą ciała dieta o obniżonej kaloryczności może dostarczać od 20 do 30% tego składnika. Należy jeść 4-6 posiłków dziennie, skomponowanych z odpowiednich produktów. Właściwie skomponowaną dietą przeciwcukrzycową jest LightBox Optimum, a także jest niskokaloryczna wersja LightBox Slim Optimum – obie posiadające rekomendację Instytutu Żywności i Żywienia.

WZORCOWY JADŁOSPIS DZIENNY

Dieta LightBox Optimum, 5 posiłków dziennie, 1800 kcal

LightBox ułatwia życie z cukrzycą – nasza zbilansowana dieta pomaga w stanach przedcukrzycowych i cukrzycy typu II, świetnie smakuje, a Ty oszczędzasz czas

CAŁODZIENNY ZESTAW POSIŁKÓW

ŚNIADANIE
Jogurt z granolą domową

II ŚNIADANIE
Carpaccio z pieczonych buraków z serem typu feta

OBIAD
Udka kurczaka ze śliwkami, warzywa na parze, kasza jaglana

PODWIECZOREK
Owoce z jogurtem waniliowym

KOLACJA
Tarta grecka z wędliną, oliwkami, papryką i siemieniem lnianym

WARTOŚĆ ODŻYWCZA ZESTAWU

wartość energetyczna 1800 kcal
tłuszcz
w tym kwasy nasycone
61,50 g
17,50 g
węglowodany
w tym cukry
247,00 g
105,10 g
błonnik
białko
sól
30,50 g
91.20 g
6,60 g
Optimum

Wzorcowa zdrowa dieta

1800 | 2000 | 2500 kcal

Zachęcamy do zapoznania się z menu LightBox Optimum na 4 kolejne tygodnie

SKŁADNIKI ODŻYWCZE W DIECIE PRZECIWCUKRZYCOWEJ

Dieta przeciwcukrzycowa, aby była skuteczna w profilaktyce i leczeniu cukrzycy, musi zawierać podstawowe składniki odżywcze w określonych proporcjach:

zdrowe odżywianie

@ Daniel Vincek – Adobe Stock

WĘGLOWODANY

Węglowodany podnoszą poziom glukozy we krwi w największym stopniu, gdyż prawie w 100% zamieniają się w glukozę. Według zaleceń Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego z 2017 r., składnik ten powinien dostarczać 45% całodziennej energii. Jeżeli źródłem węglowodanów są produkty o niskim indeksie glikemicznym (IG < 55), ich udział może być zwiększony do 60%, przy czym spożycie łatwo przyswajalnych węglowodanów prostych (cukrów) powinno być ograniczone do minimum, łącznie z wykluczeniem ich z diety. Najlepiej przyzwyczaić się do niesłodzenia potraw lub ewentualnie używać naturalnych zamienników cukru na bazie stewii czy ksylitolu. Ważna jest także zawartość błonnika w diecie, która powinna wynosić 25-50 g/dzień. Błonnik daje uczucie sytości, zmniejsza wchłanianie tłuszczu i glukozy z przewodu pokarmowego, zapobiegając gwałtownemu wzrostowi poziomu glukozy we krwi.

TŁUSZCZE

Tłuszcze w bardzo nieznacznym stopniu, bo tylko w 10% podnoszą poziom glukozy we krwi. Składnik ten powinien dostarczać 30-35% całodziennej energii, w tym nasycone kwasy tłuszczowe – nie więcej niż 10% lub 7% w przypadku podniesionego poziomu „złego” cholesterolu LDL. 10-15% energii powinny stanowić tłuszcze jednonienasycone, a 6-10% – tłuszcze wielonienasycone, w tym 5-6% – kwasy tłuszczowe omega-6 i 1-2% – kwasy omega-3. Jak w każdej diecie prozdrowotnej, a więc nie tylko przeciwcukrzycowej, należy ograniczyć spożycie izomerów trans kwasów tłuszczowych, występujących w margarynach twardych.

BIAŁKO

Białko może wpływać na podwyższenie poziomu glukozy we krwi, jeżeli spożywa się je w nadmiarze, przy niedostatecznej ilości węglowodanów w diecie. Nadmiar białka obciąża też nerki, dlatego szczególnie osoby z istniejącą nefropatią cukrzycową powinny ograniczyć jego spożycie do 0,8 g/kg masy ciała. Zgodnie z zaleceniami PTD, ilość białka spożywanego przez chorych na cukrzycę bez powikłań powinna wynosić 1-1,5 g/kg masy ciała i stanowić 15-20% całodziennej energii, przy czym prawidłowy stosunek białka zwierzęcego do białka roślinnego powinien wynosić 1:1. U chorych na cukrzycę typu 2 z nadmierną masą ciała dieta o obniżonej kaloryczności może dostarczać od 20 do 30% tego składnika.

ZALECENIA OGÓLNE

  • Stosując dietę przeciwcukrzycową powinno się spożywać 4-6 posiłków dziennie, regularnie, w jednakowych odstępach czasowych, najlepiej co 3 godziny, przy czym najważniejsze jest śniadanie i kolacja.
  • Najlepiej jest zaczynać dzień od śniadania – im wcześniej jest ono spożyte, tym lepiej. Najniższy poziom cukru we krwi zdrowego człowieka występuje nad ranem, około godziny 3:30. Natomiast około godziny 5:00 zaczynają działać hormony przeciwstawne do działania własnej insuliny i poziom cukru zaczyna się podnosić, również u osób chorych na cukrzycę przyjmujących lekarstwa.
  • Bardzo duże znaczenie ma również godzina spożywania i jakość ostatniego posiłku, a także złe przyzwyczajenie do wieczornego podjadania przed telewizorem – chipsów czy paluszków. W cukrzycy leczonej insuliną ostatni posiłek powinien natomiast być jedzony tuż przed snem, aby zapobiec spadkowi cukru we krwi w czasie snu.
  • W diecie przeciwcukrzycowej ograniczenia wymaga dodawany do potraw i napojów cukier – najlepiej w ogóle go wyeliminować.
  • Należy też odstawić alkohol, który hamuje uwalnianie glukozy z wątroby, co sprzyja niedocukrzeniu.
  • Dieta przeciwcukrzycowa powinna uwzględniać jak najwięcej produktów o niskim indeksie glikemicznym, przede wszystkim warzyw, bogatych w błonnik.
  • Ważny jest sposób przygotowywania potraw. Produkty rozgotowane i rozdrobnione mają wyższy indeks glikemiczny, a więc znacznie łatwiej uwalniają cukier do krwi.
  • Jak najmniej przetworzone kasze i ryż należy gotować w proporcjach: około 1,5 części wody do 1 części produktu, aż do całkowitego wchłonięcia wody. Lepiej więc zrezygnować z kupowania kaszy czy ryżu przeznaczonego do gotowania w torebkach. Makaron powinien być półtwardy (al dente), a warzywa chrupiące.
  • Aby utrudnić wchłanianie się węglowodanów z chleba, kaszy czy ziemniaków, powinniśmy do każdego głównego posiłku dodać surowe warzywa w łącznej ilości przynajmniej 0,5 kg dziennie. Dobre śniadanie to np. kanapki z pieczywa typu graham z chudą wędliną lub chudym serem czy rybą albo musli z jogurtem, ale zawsze należy do tego zjeść warzywa.
  • Dieta osób z cukrzycą typu 2 i nadwagą powinna zawierać również owoce, ale w ilości nie większej niż 250 g dziennie, najlepiej w II śniadaniu lub podwieczorku. Należy przy tym wybierać owoce o niższej zawartości cukru, np. grapefruity, melony, arbuzy raczej niż banany, winogrona czy śliwki. Trzeba też pamiętać, że suszone owoce są o wiele bardziej słodkie od świeżych, a więc jednorazowo można ich zjeść znacznie mniej. Jednocześnie dla utrzymania właściwej glikemii korzystniej jest jeść świeże owoce niż pić otrzymywane z nich soki.
  • Tłuszcze zwierzęce prawie nie podnoszą poziomu glukozy we krwi, jednak podnoszą poziom cholesterolu, a więc ich zawartość również musi być bacznie kontrolowana w codziennej diecie. Cukrzyca przyczynia się do wzrostu poziomu cholesterolu, jak i trójglicerydów. W związku ze skłonnością osób z cukrzycą do przedwczesnej miażdżycy i jej powikłań należy unikać tłuszczów zwierzęcych, podobnie jak w każdej diecie prozdrowotnej, w tym diecie niskocholesterolowej, która wzorowana jest na diecie śródziemnomorskiej. Szczególnie zalecane są tu ryby, działające przeciwmiażdżycowo pod warunkiem, że są przygotowywane bez tłuszczu i w temperaturze nie wyższej niż 100 st. C. Smażone ryby tracą swoje przeciwmiażdżycowe działanie i są bardziej kaloryczne. Ryby, zwłaszcza morskie, z uwagi na wysoką zawartość kwasów omega-3 i jodu powinno się spożywać przynajmniej 2 razy w tygodniu w porcjach po około 150 gramów.
  • Osoby z cukrzycą powinny częściej wybierać produkty świeże, a unikać wysoko przetworzonych, np. konserw mięsnych.
  • W diecie przeciwcukrzycowej korzystne jest uwzględnianie produktów bogatych w chrom, który najprawdopodobniej zwiększa skuteczność działania insuliny – orzechów, pszenicy, razowego pieczywa, ryb, wołowiny, brokułów. Poziom cukru we krwi obniża z kolei cebula.

PRODUKTY ZALECANE I PRZECIWWSKAZANE

PRODUKTY ZALECANE PRODUKTY PRZECIWWSKAZANE
ZBOŻOWE
pieczywo razowe, płatki owsiane, chleb chrupki, musli bez cukru, kasze gruboziarniste: gryczana, jęczmienna, pęczak, jaglana, brązowy makaron, brązowy ryż pieczywo białe, rogaliki francuskie, krakersy, słone paluszki
WARZYWA I OWOCE
warzywa i owoce świeże i mrożone, soki warzywne frytki, chipsy, warzywa konserwowane, owoce w słodkich syropach, owoce kandyzowane
NABIAŁ
mleko i napoje mleczne o niskiej zawartości tłuszczu, ser biały chudy lub półtłusty, jaja mleko i napoje mleczne o wysokiej zawartości tłuszczu, mleko skondensowane, zabielacze do kawy, śmietana, sery pełnotłuste
MIĘSO I JEGO PRZETWORY ORAZ RYBY I OWOCE MORZA
indyki i kurczaki bez skóry, cielęcina, chuda wołowina, chuda jagnięcina, króliki, dziczyzna ryby bez skóry pieczone, gotowane, grillowane tłuste mięso, tłuste wędliny w tym: kiełbasy, salami, mortadela, parówki, wyroby garmażeryjne, w tym: gotowe mięso mielone, pasztety, pasztetowa, salceson, kaszanka, kaczka, gęś, salami, wątróbka, ryby smażone, kawior, kalmary, krewetki
TŁUSZCZE
oleje zawierające jednonienasycone kwasy tłuszczowe: ,rzepakowy, oliwa z oliwek, margaryny miękkie masło, smalec, łonina, margaryny twarde, olej palmowy, olej kokosowy, tłuszcze cukiernicze
NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH
fasola, groch, soja, soczewica, ciecierzyca
ZUPY
gotowane na warzywach i chudych wywarach mięsnych zaprawiane śmietaną
SOSY
niskotłuszczowe na bazie jogurtu majonez, kremy sałatkowe, tłuste sosy do mięs i ryb
DESERY
orzechy i migdały, sałatki owocowe bez cukru, galaretki, kisiele, budynie na mleku o obniżonej zawartości tłuszczu kremy cukiernicze, gotowe produkty ciastkarskie, słodycze, w tym czekolada, lody orzechy solone, wiórki i płatki kokosowe, sosy śmietanowe
NAPOJE
kawa filtrowana lub rozpuszczalna, herbata, herbatniki zbożowo-owocowe bez dodatku cukru, woda, inne napoje niskokaloryczne czekolada pitna, kawa po turecku, kawy ze śmietanką, napoje słodzone
PRODUKTY PRZECIWWSKAZANE
ZBOŻOWE
pieczywo białe, rogaliki francuskie, krakersy, słone paluszki
WARZYWA I OWOCE
frytki, chipsy, warzywa konserwowane, owoce w słodkich syropach, owoce kandyzowane
NABIAŁ
mleko i napoje mleczne o wysokiej zawartości tłuszczu, mleko skondensowane, zabielacze do kawy, śmietana, sery pełnotłuste
MIĘSO I JEGO PRZETWORY ORAZ RYBY I OWOCE MORZA
tłuste mięso, tłuste wędliny w tym: kiełbasy, salami, mortadela, parówki, wyroby garmażeryjne, w tym: gotowe mięso mielone, pasztety, pasztetowa, salceson, kaszanka, kaczka, gęś, salami, wątróbka, ryby smażone, kawior, kalmary, krewetki
TŁUSZCZE
masło, smalec, łonina, margaryny twarde, olej palmowy, olej kokosowy, tłuszcze cukiernicze
ZUPY
zaprawiane śmietaną
SOSY
majonez, kremy sałatkowe, tłuste sosy do mięs i ryb
DESERY
kremy cukiernicze, gotowe produkty ciastkarskie, słodycze, w tym czekolada, lody orzechy solone, wiórki i płatki kokosowe, sosy śmietanowe
NAPOJE
czekolada pitna, kawa po turecku, kawy ze śmietanką, napoje słodzone

AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA

Stosowaniu diety przeciwcukrzycowej powinien towarzyszyć wysiłek fizyczny, najpierw umiarkowany i uzależniony od indywidualnych możliwości, podejmowany nie rzadziej niż co 2-3 dni, a najlepiej codziennie. Dla większości osób z cukrzycą typu 2 może to być spacer trwający przynajmniej 1/2 godziny, np. zalecany przez Polskie Towarzystwo Diabetologiczne „nordic walking”. Osoby bez istotnych przeciwskazań, szczególnie w młodszym wieku, mogą natomiast bez przeszkód uprawiać sport.

powrót do góry
Ta strona wykorzystuje pliki cookies w celach statystycznych, reklamowych, a przede wszystkim, aby ułatwić korzystanie z naszego serwisu. Możesz je wyłączyć lub zmienić ustawienia służące do obsługi cookies w przeglądarce internetowej. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie plików cookies. Więcej o plikach cookies tutaj.